Kompendium dla ucznia szkoły muzycznej I stopnia
Epoka kontrastów: 1600-1750
Kluczowe wydarzenia: Narodziny opery we Florencji (Camerata Florencka), odejście od renesansowej polifonii na rzecz monodii akompaniowanej, rozwój basso continuo
W Polsce: Mikołaj Zieleński (Offertoria, 1611), Adam Jarzębski (Canzoni e Concerti, 1627)
Kluczowe wydarzenia: Krystalizacja form instrumentalnych (suita, sonata, concerto grosso), rozkwit opery weneckiej i francuskiej (Lully)
W Polsce: Marcin Mielczewski, Bartłomiej Pękiel (Audite mortales - pierwsze polskie oratorium)
Kluczowe wydarzenia: Szczytowy rozwój stylu. Synteza form i technik w twórczości J.S. Bacha i G.F. Haendla. Rozwój wirtuozerii solowej (Vivaldi)
Koniec epoki: 1750 - śmierć J.S. Bacha wyznacza symboliczny koniec baroku
🏛️ Kościół: W dobie Kontrreformacji muzyka miała oszałamiać wiernych potęgą brzmienia i umacniać w wierze katolickiej. Rozwój wielkich form wokalno-instrumentalnych (msze, oratoria) oraz muzyki organowej. Główne ośrodki w Polsce: Katedra Wawelska, kapela prymasowska w Łowiczu.
👑 Dwór: Władcy absolutni (Ludwik XIV we Francji, Wazowie w Polsce) wykorzystywali muzykę do podkreślenia swojego splendoru. Opera, balet dworski, muzyka okazjonalna służyły polityce i propagandzie władzy.
🎹 WAŻNE dla ucznia: Gdy grasz sonatę skrzypcową z fortepianem, partia fortepianu to realizacja dawnego basso continuo! Prawa ręka pianisty = to, co klawesynista improwizował na podstawie cyfr, lewa ręka = linia wiolonczeli.
Przykłady do rozpoznania: Koncerty Brandenburskie Bacha, Cztery Pory Roku Vivaldiego, polichóralne dzieła Zieleńskiego i Mielczewskiego
W baroku nastąpiło ostateczne przejście od skal modalnych (kościelnych) do systemu tonalnego dur-moll. Ustalono hierarchiczne relacje między dźwiękami: tonika - dominanta - subdominanta, co pozwoliło na budowanie napięć harmonicznych i ich rozwiązywanie.
🎹 Das Wohltemperierte Klavier J.S. Bacha - praktyczny dowód na ugruntowanie systemu stroju równomiernie temperowanego, umożliwiającego komponowanie we wszystkich tonacjach: 48 utworów we wszystkich 24 tonacjach! (24 preludia + 24 fugi w każdej tonacji dur i moll)
OPERA - dzieło sceniczne łączące muzykę, słowo i teatr. Składa się z: uwertury, recytatywów (akcja), arii (uczucia), duetów i chórów. Barok to czas opery seria (poważnej), o tematyce mitologicznej lub historycznej
ORATORIUM - wielka forma dramatyczna, religijna, wykonywana KONCERTOWO (bez kostiumów i scenografii). Często występuje postać Narratora (Testo). Chór pełni znacznie ważniejszą rolę niż w operze włoskiej. Przykład: Mesjasz Haendla
PASJA - szczególny rodzaj oratorium przedstawiający Mękę Pańską według jednej z Ewangelii. Zawiera: partie Ewangelisty (recytatywy), arie (komentarze liryczne), chorały (pieśni wiernych). Przykłady: Pasja wg św. Mateusza i św. Jana J.S. Bacha
MSZA - w baroku stała się formą koncertującą (Missa concertata). Tekst liturgiczny dzielono na mniejsze odcinki (arie, chóry). W Polsce popularne były msze pastoralne z motywami kolędowymi
🏠 Życiorys: Urodził się w Eisenach w Turyngii. Pochodził z rodu o wielowiekowych tradycjach muzycznych. Całe życie spędził w Niemczech: organista (Arnstadt, Weimar) → kapelmistrz dworski (Köthen) → kantor kościoła św. Tomasza w Lipsku (ostatnie 27 lat). Głęboko wierzący luteranin - na partyturach pisał "Soli Deo Gloria".
👨👩👧👦 Ciekawostki: Miał 20 dzieci z dwóch małżeństw! Czterech synów zostało sławnymi kompozytorami. Pod koniec życia stracił wzrok po nieudanej operacji.
📜 Recepcja: Po śmierci uznano jego muzykę za przestarzałą ("stara peruka"). Zapomniano o nim na prawie 80 lat! Renesans Bacha zapoczątkował Felix Mendelssohn w 1829 r., wykonując Pasję wg św. Mateusza.
🏠 Życiorys: Urodzony w Halle (Niemcy). Studiował prawo, ale wybrał muzykę. Podróżował do Włoch (gdzie uczył się opery), a następnie osiadł na stałe w Londynie, stając się kompozytorem angielskim i ulubieńcem dworu królewskiego. Został pochowany w Opactwie Westminsterskim (zaszczyt dla królów!).
🎨 Styl: Ekstrawertyczna, melodyjna muzyka, pełna blasku i efektów. Styl bel canto w operach, potężne chóry w oratoriach.
🏠 Życiorys: Urodził się i działał w Wenecji. Miał rude włosy, stąd przydomek. Przez większość życia pracował w Ospedale della Pietà - sierocińcu dla dziewcząt, gdzie prowadził orkiestrę smyczkową. Jego podopieczne słynęły w całej Europie z wirtuozerii. Zmarł w zapomnieniu i biedzie w Wiedniu.
🎨 Wkład: Ustanowił klasyczną formę koncertu solowego (3 części). Jego styl: rytmiczna energia, prosta ale efektowna harmonia, śpiewna melodyka.
Polska w XVII wieku była potężnym państwem! Dwór Wazów w Warszawie należał do najważniejszych ośrodków muzycznych w Europie. Muzyka polska stała na niezwykle wysokim poziomie, czerpiąc wzorce z Włoch (szkoła wenecka), ale zachowując rysy narodowe.
Stanowisko: Organista i kapelmistrz u prymasa Wojciecha Baranowskiego w Łowiczu
Dzieło życia: Offertoria et Communiones totius anni (1611, Wenecja) - utwory liturgiczne na cały rok
Styl: Mistrzowsko posługiwał się techniką polichóralną (wenecką). Utwory jak Magnificat rozpisane na 2-3 chóry (nawet 12 głosów!), które dialogują ze sobą, tworząc potężny efekt przestrzenny. Wirtuozowskie partie organów.
Stanowisko: Muzyk Kapeli Królewskiej w Warszawie + budowniczy (nadzorował budowę Pałacu Ujazdowskiego!)
Dzieło: Canzoni e Concerti (1627) - pierwszy w Polsce zbiór muzyki czysto instrumentalnej (2-4 głosy z basso continuo)
Utwory: Tamburetta, Canzona Chromatica, Norymberga, Spandesa (wiele nosi programowe tytuły)
Bonus literacki: Autor "Gościniec, albo krótkie opisanie Warszawy" (1643) - bezcenny przewodnik po stolicy przed Potopem Szwedzkim!
Stanowisko: Dwór Władysława IV, potem biskupa Karola Ferdynanda Wazy
Styl: Łączył tradycję renesansową z nowoczesnym barokiem
Dzieła: Missa Triumphalis (Msza Triumfalna - polichóralna), Vesperae Dominicales, koncerty kościelne (Deus in nomine tuo, Virgo prudentissima), canzony instrumentalne z rytmami mazurkowymi
Stanowisko: Kapelmistrz Królewski (pierwszy Polak na tym stanowisku po Włochach!) w Warszawie i na Wawelu
O nim wiemy bardzo niewiele. Mnich (cysters lub benedyktyn), jego muzyka przetrwała w nielicznych rękopisach.
Dzieła: Sonata na dwoje skrzypiec i basso continuo (arcydzieło polskiej kameralistyki!), Jesu spes mea (wirtuozowski koncert na sopran i skrzypce)
Stanowisko: Kapelmistrz Katedry Wawelskiej w okresie późnego baroku
Styl: Doskonała synteza stylu a cappella (stile antico) i nowoczesnego stylu koncertującego
Dzieła: Completorium (żywiołowe, pełne blasku), Laetatus sum, msze (Missa Rorate)
W polskim baroku niezwykle popularne były Msze Pasterskie (Missa Pastoralis), wykonywane w okresie Bożego Narodzenia. Wykorzystywały cytaty z kolęd i stylizacje muzyki ludowej (dudy, fujarki). Przykład: twórczość Marcina Józefa Żebrowskiego (Jasna Góra) - Missa Pastoralis, Magnificat, Vesperae.
Krótka analiza wybranych utworów z kanonu szkolnego - na co zwrócić uwagę przy słuchaniu:
| Kompozytor | Utwór | Cechy słuchowe - na co zwrócić uwagę? |
|---|---|---|
| J.S. Bach | Toccata i Fuga d-moll | Potężne brzmienie organów, wirtuozowski wstęp (toccata), temat fugi powtarzany w różnych rejestrach, dramatyczne akordy |
| J.S. Bach | Badinerie (z II Suity h-moll) | Solowy flet poprzeczny, bardzo szybkie tempo, lekki taneczny charakter, dwudzielne metrum |
| J.S. Bach | Aria na strunie G (z III Suity) | Spokojna, szeroka melodia smyczków, "kroczący" bas (basso continuo), podniosły nastrój |
| A. Vivaldi | Wiosna cz. I (z 4 Pór Roku) | Radosny charakter E-dur, imitacja śpiewu ptaków (tryle skrzypiec), powracający refren orkiestry (ritornello) |
| A. Vivaldi | Lato cz. III (Burza) | Bardzo szybkie tempo, gwałtowne przebiegi gamowe (wiatr i deszcz), ostre akcenty (pioruny), wirtuozeria skrzypiec |
| G.F. Haendel | Hallelujah (z Mesjasza) | Potężny chór mieszany i orkiestra, uroczysty D-dur, fanfary trąbek i kotłów, wielokrotne powtarzanie "Hallelujah" |
| A. Corelli | Concerto grosso na Boże Narodzenie | Spokojny, pastoralny charakter (metrum 12/8 - siciliana), dialog małej grupy smyczków z całą orkiestrą |
| C. Daquin | Kukułka | Utwór na klawesyn, imitacja kukania kukułki (opadająca tercja), bogata ornamentyka |
| A. Jarzębski | Tamburetta | Utwór instrumentalny, żywa rytmika, stylizacja tańca, dialogowanie instrumentów |
| B. Pękiel | Audite mortales | Głosy solowe (bas - Chrystus) i chór, dramatyczny tekst o sądzie ostatecznym, zmiany nastroju |
Pamiętaj: Barok to epoka kontrastów, afektów i wirtuozerii!
1600-1750