Muzyka baroku

Barok w muzyce trwa mniej więcej od 1600 do 1750 r. Zaczyna się wraz z narodzinami opery we Włoszech, a kończy symbolicznie śmiercią Jana Sebastiana Bacha. To czas wielkich kontrastów: głośno i cicho, solista i orkiestra, jeden głos z akompaniamentem i potężna polifonia.

W baroku powstały formy, które gra się do dziś: opera, oratorium, kantata, koncert, sonata i suita. Ukształtował się też system tonacji dur i moll, na którym opiera się muzyka aż do XX w.

Nazwa „barok” pochodzi najpewniej od włoskiego barocco, którym określano coś pokrętnego i dziwacznego, albo od portugalskiego barroco, czyli perły o nieregularnym kształcie. Przez długi czas brzmiała pogardliwie: „przesadny, przeładowany”. W baroku muzyka religijna (msze, pasje, oratoria, kantaty) i świecka (opery, koncerty, suity) były równie ważne, tak samo jak wokalna i instrumentalna.

Epokę dzieli się zwykle na trzy okresy. We wczesnym baroku (ok. 1600–1650) rodzi się opera, śpiew solowy z akompaniamentem i basso continuo. W dojrzałym baroku (ok. 1650–1700) krystalizują się formy instrumentalne: sonata, suita i concerto grosso, a we Francji opera Lully'ego. W późnym baroku (ok. 1700–1750) tworzą Vivaldi, Bach i Haendel.

1. Starożytność — do V w. n.e. (476)
2. Średniowiecze — do ok. 1430
3. Renesans — ok. 1430–1600
4. Barok — ok. 1600–1750
5. Klasycyzm — ok. 1750–1820
6. Romantyzm — ok. 1820–1900
7. Impresjonizm — ok. 1890–1918
8. Muzyka XX i XXI w. — od początku XX w. do dziś

Fioletowe daty dotyczą Europy, zielone Polski.

2.1Basso continuo

Najważniejsza cecha muzyki barokowej. Kompozytor zapisywał tylko linię basu, a klawesynista albo organista dopowiadał do niej akordy, częściowo improwizując. Cyfry nad nutami basu, czyli bas cyfrowany, podpowiadały, jakie to mają być akordy. Linię basu wzmacniał zwykle niski instrument melodyczny: viola da gamba, wiolonczela albo fagot.

Continuo wyrosło z rewolucji około 1600 r., gdy najważniejszy stał się jeden głos solowy z akompaniamentem, czyli monodia. Już w 1607 r. Agostino Agazzari wydał podręcznik gry na basie.

2.2Dur i moll

W baroku skale kościelne ustępują dwóm trybom: durowemu i molowemu. Powstaje tonalność funkcyjna, system, w którym akordy mają stałe role i prowadzą do toniki. Będzie on panował w muzyce przez następne 200 lat.

2.3Afekty

Muzyka miała poruszać słuchacza: wywoływać radość, smutek, gniew albo ukojenie. W późnym baroku teoretycy, przede wszystkim Johann Mattheson w traktacie Der vollkommene Capellmeister (1739), opisali, jakie środki budzą jakie uczucia. Duże interwały miały wyrażać radość, małe smutek, a ostra harmonia w szybkim tempie gniew. Tę teorię nazywamy teorią afektów. Zwykle jeden utwór albo jedna część utrzymuje jeden afekt od początku do końca.

2.4Dynamika tarasowa

Głośność zmienia się zwykle skokami, bez stopniowego crescendo, jak schodki albo tarasy. Wynikało to m.in. z budowy klawesynu: struna jest szarpana, więc grający nie wpływa na siłę dźwięku palcem, a zmienia ją tylko przełączając rejestry. W zespołach głośność zmieniano, dodając albo odejmując instrumenty, np. przez przejście od solistów do całej orkiestry.

2.5Technika koncertująca

Typową zasadą baroku jest technika koncertująca: przeciwstawianie sobie i łączenie różnych grup wykonawców, np. solisty i orkiestry, dwóch chórów albo głosów i instrumentów. Wyrosły z niej koncert, concerto grosso i polichóralność.

2.6Elementy dzieła muzycznego w baroku

1. Melodyka. Długie, ozdobne linie. Często cała melodia wyrasta z jednego krótkiego motywu, który kompozytor powtarza i przesuwa na inne wysokości. Tę technikę nazywamy snuciem motywicznym (niem. Fortspinnung). Wykonawca dodawał też własne ozdobniki, zwłaszcza w powtórzeniach, np. w powracającej części arii da capo.
2. Rytmika. Wyraźny, równy puls, często motoryczny, „bijący” jak zegar; w suitach rytmy tańców.
3. Harmonika. System dur–moll i basso continuo, które podtrzymuje harmonię od początku do końca.
4. Dynamika. Tarasowa: nagłe przejścia od forte do piano (zob. 2.4).
5. Agogika. Zwykle jedno tempo w całej części, bez stopniowych przyspieszeń; kontrast tempa daje zestawienie części szybkich i wolnych.
6. Artykulacja. Rzadko zapisywana w nutach: wykonawca sam decydował, które dźwięki łączyć (legato), a które grać oddzielnie.
7. Kolorystyka. Kontrasty barw: solista i orkiestra, concertino i tutti, chór i instrumenty, klawesyn albo organy w continuo.
8. Faktura. Homofonia (monodia z akompaniamentem continuo, chóry Haendla) i polifonia, która osiąga szczyt w fudze Bacha.

Każdy z tych elementów, z przykładami do słuchania i ćwiczeniami słuchowymi, omawia osobne kompendium Elementy dzieła muzycznego.

2.7Jak rozpoznać utwór barokowy

Na sprawdzianie ze słuchu pomogą pytania: czy w tle słychać klawesyn albo organy i wyraźną linię basu (continuo)? Czy rytm jest równy i motoryczny, a głośność zmienia się nagle, „tarasami”? Czy solista lub mała grupa przeplata się z całym zespołem? Czy cała część trzyma jeden nastrój (afekt)? Barok brzmi bardziej kontrastowo niż renesans, a w porównaniu z klasycyzmem ma mniej śpiewnych tematów i więcej ciągłego, ozdobnego ruchu.

3.1Wokalno-instrumentalne

Opera to dramat w całości śpiewany, z orkiestrą, na scenie. Narodziła się we Florencji około 1600 r. Akcję posuwa naprzód recytatyw, śpiew bliski mowie, a uczucia postaci wyraża aria, rozbudowany śpiew solowy. Tekst opery to libretto.

Operę wymyślili członkowie Cameraty florenckiej, grupy uczonych i muzyków skupionych od ok. 1573 r. wokół hrabiego Giovanniego Bardiego. Chcieli wskrzesić dramat starożytnych Greków. Za pierwszą operę uchodzi Dafne Jacopa Periego (ok. 1597–1598, muzyka zaginęła), a za najstarszą zachowaną w całości jego Eurydyka (1600).

W późnym baroku królowała włoska opera seria, czyli poważna, o bohaterach mitologii i historii; mistrzem był w niej Haendel. Jej arie miały zwykle formę da capo (ABA): po kontrastującej części środkowej B śpiewak powtarzał część A „od początku” (wł. da capo), dodając własne ozdobniki. To przykład formy trzyczęściowej.

Oratorium to utwór na solistów, chór i orkiestrę na temat religijny, wykonywany bez akcji scenicznej, kostiumów i dekoracji. Najsłynniejsze to Mesjasz Haendla.

Kantata to mniejszy utwór wokalno-instrumentalny z kilku części: recytatywów, arii i chórów. Bach napisał ich około dwustu, głównie na niedziele i święta w Lipsku. Pasja opowiada muzyką mękę Chrystusa według jednej z Ewangelii, np. Bacha Pasja według św. Mateusza.

3.2Instrumentalne

Suita to cykl tańców w jednej tonacji. Jej rdzeń stanowią cztery tańce w stałej kolejności:

1. Allemande: umiarkowany, w metrum parzystym.
2. Courante: szybki, w metrum trójdzielnym.
3. Sarabande: wolny, w metrum trójdzielnym.
4. Gigue: szybki, kończący suitę.

Przed gigue często dodawano jeszcze jeden taniec, np. menueta albo bourrée.

Tańce suity mają zwykle formę dwuczęściową (AB). Każda część jest powtarzana: pierwsza prowadzi do innej tonacji, druga wraca do tonacji głównej. Bach w Suicie orkiestrowej h-moll (BWV 1067) umieścił też rondeau, w którym refren powraca między odcinkami, jak później w rondzie, oraz polonez (Polonaise), taniec polski, opisany w kompendium Polska muzyka ludowa. Suitę kończy Badinerie z partią fletu. posłuchaj

Ulubioną formą wariacyjną baroku były passacaglia i chaconne: wariacje nad basem powtarzanym bez przerwy (ostinato). Takie są Passacaglia c-moll na organy i Chaconne z Partity d-moll na skrzypce solo Bacha. Bach wydał też w 1741 r. Wariacje Goldbergowskie: arię i 30 wariacji nad tym samym basem, wśród których są kanony. Kanon słychać również w słynnym Kanonie D-dur Johanna Pachelbela (ok. 1680–1690): troje skrzypiec prowadzi kanon nad powtarzanym basem continuo.

Koncert polega na współzawodnictwie: solista albo grupa solistów stoi naprzeciw orkiestry. W concerto grosso mała grupa solistów (concertino) przeplata się z całym zespołem (ripieno, tutti). W koncercie solowym jeden instrument, najczęściej skrzypce, gra z orkiestrą. Vivaldi utrwalił w nim trzy części w układzie szybka – wolna – szybka i formę ritornelową: powracający refren orkiestry przeplata się z epizodami solisty.

Fuga to forma polifoniczna oparta na imitacji. Pierwszy głos przedstawia temat. Drugi wchodzi z odpowiedzią, czyli tematem przeniesionym o kwintę wyżej, na dominantę. Potem wchodzą kolejne głosy. Odcinek, w którym wszystkie głosy po kolei przedstawiają temat, to ekspozycja. Potem temat wraca w kolejnych przeprowadzeniach, rozdzielonych swobodniejszymi łącznikami. Fugę często poprzedza preludium albo toccata.

Sonata to utwór na jeden lub kilka instrumentów z basso continuo. Szczególnie popularna była sonata triowa: dwa głosy melodyczne, np. dwoje skrzypiec, i continuo.

Uwertura francuska, ukształtowana przez Lully'ego, otwiera operę albo suitę: najpierw część wolna i dostojna, potem szybka, imitacyjna.

Suitę, fugę, kanon, wariacje i koncert opisuje szczegółowo kompendium Formy muzyczne, z przykładami i ćwiczeniami.

Operę, oratorium, pasję i kantatę opisuje szczegółowo kompendium Gatunki wokalne i wokalno-instrumentalne, z przykładami i ćwiczeniami.

4.1Claudio Monteverdi (1567–1643)

Urodził się w Cremonie, pracował na dworze książąt Gonzagów w Mantui, a od 1613 r. jako kapelmistrz bazyliki św. Marka w Wenecji. Stoi na granicy renesansu i baroku: zaczynał od madrygałów, a stał się najważniejszym twórcą nowego gatunku, opery.

Jego Orfeusz wystawiony w Mantui w czasie karnawału 1607 r. to najstarsza opera, którą wciąż często się wystawia. Wzorował się na Eurydyce Periego, ale napisał muzykę śmielszą harmonicznie i bogatszą w barwy. Orkiestra liczyła około 40 instrumentów. posłuchaj

4.2Jean-Baptiste Lully (1632–1687)

Urodził się we Florencji, a karierę zrobił we Francji. Zaczynał jako skrzypek w zespole Ludwika XIV, a od 1662 r. sprawował pełną władzę nad muzyką dworską. Stworzył operę francuską. Opracował sposób śpiewu dopasowany do języka francuskiego i ustalił formę uwertury francuskiej. posłuchaj

4.3Arcangelo Corelli (1653–1713)

Włoski skrzypek i kompozytor, działający w Rzymie. Ogromnie wpłynął na styl gry skrzypcowej. Jego sonaty i 12 Concerti grossi op. 6 uczyniły concerto grosso jedną z najpopularniejszych form epoki. posłuchaj

4.4Henry Purcell (ok. 1659–1695)

Najważniejszy kompozytor angielskiego baroku. Całe życie spędził w Westminsterze. Od 1679 r. był organistą opactwa westminsterskiego. Napisał ponad 100 pieśni i tragiczną operę Dydona i Eneasz, której zakończeniem jest słynny lament Dydony. posłuchaj

4.5Antonio Vivaldi (1678–1741)

Wenecki skrzypek i kompozytor. W 1703 r. przyjął święcenia kapłańskie. Z powodu rudych włosów nazywano go Il Prete Rosso, „rudy ksiądz”. W tym samym roku został nauczycielem skrzypiec w Ospedale della Pietà, weneckim domu dla podrzutków. Uczył tam muzyki dziewczęta, które tworzyły słynny chór i orkiestrę.

Vivaldi zdecydowanie wpłynął na formę koncertu. Utrwalił układ trzech części (szybka – wolna – szybka) i jako pierwszy stale stosował formę ritornelową. Najbardziej znane są jego Cztery pory roku, cztery koncerty skrzypcowe ze zbioru op. 8. posłuchaj

4.6Johann Sebastian Bach (1685–1750)

Urodził się w Eisenach, w rodzinie muzyków. Współcześni cenili go przede wszystkim jako organistę, klawesynistę i znawcę budowy organów. Dziś uważamy go za jednego z największych kompozytorów w historii. Pracował m.in. w Weimarze i na dworze w Köthen, a od 1723 r. do śmierci był kantorem przy kościele św. Tomasza w Lipsku.

Das Wohltemperierte Klavier („Dobrze nastrojony klawesyn”) to dwa tomy po 24 preludia i fugi we wszystkich tonacjach. Bach pokazał w nich możliwości nowego sposobu strojenia, który po raz pierwszy pozwalał grać równie dobrze w każdej tonacji. I tom ukończył w 1722 r. posłuchaj

Inne najważniejsze dzieła: Toccata i fuga d-moll na organy, sześć Koncertów brandenburskich (1721), Pasja według św. Mateusza, Msza h-moll, suity orkiestrowe i około dwustu kantat. posłuchaj posłuchaj posłuchaj

4.7Georg Friedrich Haendel (1685–1759)

Urodził się w Halle w tym samym roku co Bach, ale prowadził zupełnie inne życie. W latach 1706–1710 podróżował po Włoszech, gdzie poznał Corellego i Scarlattich. Jego opera Agrypina odniosła w Wenecji wielki sukces. Potem osiadł w Londynie i został kompozytorem angielskim.

Pisał opery włoskie w stylu opera seria (np. Juliusz Cezar, 1724) i oratoria po angielsku. Najsłynniejsze oratorium wszech czasów to jego Mesjasz (1741) z chórem „Hallelujah”. Znane są też utwory okolicznościowe: Muzyka na wodzie (1717) i Muzyka ogni sztucznych (1749), napisana na pokaz fajerwerków z okazji końca wojny o sukcesję austriacką. Król życzył sobie orkiestry dętej, bez smyczków. Czwarta część nosi tytuł La Réjouissance, czyli „Radość”. posłuchaj posłuchaj posłuchaj

Za panowania Wazów centrum polskiego życia muzycznego była kapela królewska w Krakowie, a potem w Warszawie. Grali w niej muzycy włoscy i polscy, a repertuar szedł za najnowszą muzyką włoską.

5.1Mikołaj Zieleński

Urodził się w Warce. Co najmniej od 1604 r. był kapelmistrzem i organistą Wojciecha Baranowskiego, późniejszego prymasa. W 1611 r. wydał w Wenecji dwa zbiory w jednym tomie: Offertoria i Communiones totius anni. Ofertoria na dwa chóry z organami to pierwsze utwory polichóralne polskiego kompozytora, podobne do muzyki Giovanniego Gabrielego z Wenecji. Communiones mają od jednego do sześciu głosów i brzmią bardziej kameralnie i osobiście. posłuchaj

5.2Adam Jarzębski

Wybitny skrzypek z Warki. Od 1612 r. grał na dworze elektora brandenburskiego, a od ok. 1617 r. w kapeli królewskiej w Warszawie. W 1627 r. spisał zbiór Canzoni e concerti: 27 utworów na dwa, trzy i cztery instrumenty. Badacze uważają go za jeden z najnowocześniejszych zbiorów muzyki kameralnej w ówczesnej Europie Środkowej. Część utworów nosi nazwy miast, np. Berlinesa czy Norimberga, inne nazwy obrazowe, np. Tamburetta. Jarzębski napisał też wierszowany opis Warszawy, Gościniec (1643). posłuchaj

5.3Marcin Mielczewski (ok. 1600–1651)

Muzyk kapeli królewskiej, a od 1644 lub 1645 r. kapelmistrz królewicza Karola Ferdynanda Wazy, brata Władysława IV. Najbardziej znany w Europie polski kompozytor XVII w. Pisał koncerty wokalno-instrumentalne i kanzony na 2–12 instrumentów. posłuchaj

5.4Bartłomiej Pękiel

Na dworze Władysława IV w Warszawie był organistą, potem wicekapelmistrzem, a od ok. 1653 r. kapelmistrzem kapeli królewskiej. W latach 1658–1664 kierował kapelą katedry na Wawelu. Jego Audite mortales („Słuchajcie, śmiertelni”), powstałe przed 1649 r., to łaciński dialog adwentowy o Sądzie Ostatecznym. Występują w nim Anioł, Chrystus, potępieni i zbawieni. Bywa nazywany pierwszym polskim oratorium, choć badacze spierają się o tę nazwę, bo utwór jest na oratorium bardzo krótki. posłuchaj

5.5Stanisław Sylwester Szarzyński

O jego życiu nie wiemy prawie nic, nie zachowały się żadne dokumenty. Był zakonnikiem, prawdopodobnie cystersem. Jego Sonata na dwoje skrzypiec i basso continuo, zachowana w odpisie z 1706 r., to jeden z najwybitniejszych utworów instrumentalnych polskiego baroku. Wzorowana jest na sonatach Corellego. posłuchaj

5.6Grzegorz Gerwazy Gorczycki (ok. 1665–1734)

Ksiądz i kompozytor, od 1698 r. do śmierci kapelmistrz katedry na Wawelu. Dyrygował, przygotowywał repertuar, komponował i przepisywał nuty. Pisał prawie wyłącznie muzykę religijną. Najbardziej znane jest jego Completorium, odnalezione po II wojnie światowej. posłuchaj

6.1Klawesyn i organy

Klawesyn to instrument klawiszowy, w którym struny są szarpane. Był podstawą basso continuo i instrumentem solowym, np. w preludiach i fugach Bacha. Ponieważ struna jest szarpana, grający nie może zmieniać głośności siłą uderzenia, a jedynie przełączając rejestry.

Organy grały w kościele, solo i w continuo. Bach był za życia ceniony jako organista i znawca budowy organów.

6.2Skrzypce z Cremony

W baroku skrzypce stały się królem orkiestry. Najsłynniejszych lutników kształciła Cremona. Andrea Amati założył tam szkołę lutniczą w XVI w., a jego wnuk Nicolò Amati uczył Antonia Stradivariego i Andreę Guarneriego. Instrumenty Stradivariego z lat 1700–1720, nazywane jego „złotym okresem”, słyną z brzmienia do dziś. Proporcje, które ustalił, stosuje większość współczesnych lutników.

6.3Instrumenty continuo

Linię basu w continuo grał instrument klawiszowy (klawesyn albo organy) razem z niskim instrumentem melodycznym: violą da gamba, wiolonczelą albo fagotem.

Budowę i brzmienie instrumentów, rodzaje głosów i zespołów oraz ćwiczenia w ich rozpoznawaniu omawia osobne kompendium Instrumenty, głosy i zespoły.

Utwory, które warto znać ze słuchu. Odtwarzacz YouTube wczytuje się dopiero po kliknięciu, więc sama strona nie łączy się z YouTube. Na wydruku zamiast odtwarzacza jest kod QR.

Basso continuo

Akompaniament grany na podstawie linii basu, częściowo improwizowany, zwykle na klawesynie albo organach.

Bas cyfrowany

Linia basu z cyframi, które wskazują, jakie akordy zagrać.

Monodia

Śpiew jednego głosu z akompaniamentem; w baroku podstawa opery.

Homofonia

Jeden głos prowadzi melodię, pozostałe mu akompaniują.

Polifonia

Wielogłosowość, w której każdy głos ma samodzielną melodię.

Afekt

Uczucie, które muzyka ma wywołać u słuchacza, np. radość albo smutek.

Dynamika tarasowa

Zmiany głośności skokami, bez stopniowego crescendo i diminuendo.

Recytatyw

Śpiew bliski mowie, posuwający naprzód akcję opery lub oratorium.

Aria

Rozbudowany śpiew solowy wyrażający uczucia postaci.

Libretto

Tekst opery albo oratorium.

Oratorium

Utwór na solistów, chór i orkiestrę na temat religijny, bez akcji scenicznej.

Concertino

Grupa solistów w concerto grosso.

Ripieno (tutti)

Cały zespół w concerto grosso.

Ritornel

Powracający fragment orkiestry, przeplatany epizodami solisty.

Fuga

Forma polifoniczna: temat i odpowiedź na dominancie przechodzą kolejno przez wszystkie głosy.

Suita

Cykl tańców w jednej tonacji: allemande, courante, sarabande, gigue.

Polichóralność

Muzyka na kilka chórów śpiewających na zmianę i razem.

Technika koncertująca

Przeciwstawianie i łączenie grup wykonawców (solista i orkiestra, dwa chóry, głosy i instrumenty).

Camerata florencka

Grupa uczonych i muzyków z Florencji (od ok. 1573 r.), która chciała wskrzesić grecki dramat; z jej pomysłów narodziła się opera.

Opera seria

Włoska opera poważna późnego baroku, o bohaterach mitologii i historii, z ariami da capo.

Aria da capo

Aria w formie trzyczęściowej ABA; powtórzoną część A śpiewak ozdabiał.

Forma dwuczęściowa

Budowa AB, typowa dla tańców suity; każda część jest powtarzana.

Rondeau

Utwór, w którym refren powraca między odcinkami; poprzednik ronda.

Passacaglia, chaconne

Wariacje nad powtarzanym bez przerwy basem (ostinato).

Ekspozycja

Początek fugi, w którym wszystkie głosy po kolei przedstawiają temat.

Snucie motywiczne

Wyprowadzanie długiej melodii z jednego krótkiego motywu, powtarzanego i przesuwanego na inne wysokości (niem. Fortspinnung).

Faktura

Układ głosów w utworze: monodia, polifonia, homofonia.